Văn hóa cơm Việt: từ câu hỏi ăn cơm chưa đến nồi bánh chưng ngày Tết

Ở Việt Nam, người ta mở lời với nhau bằng cái bụng. "Ăn cơm chưa?" nghe như câu hỏi về bữa ăn nhưng thực ra là lời hỏi thăm: bạn có khỏe không, có ổn không, có ai lo cho bạn không. Câu trả lời cũng mang tính lễ nghi hơn là thật: "Dạ, ăn rồi ạ" hoặc "Chưa, mời bác vào ăn cùng". Hỏi như vậy là một cách nói rằng ở đây, bạn không bị bỏ đói.

Đó cũng là lý do văn hóa cơm Việt rộng hơn mọi thứ nằm trong bát. Chữ "cơm" đứng thay cho cả bữa ăn: cơm trưa, cơm tối, cơm khách, cơm nhà, cơm hàng cháo chợ. Nói "kiếm miếng cơm" là nói mưu sinh. Một hạt gạo nhỏ gánh nổi cả ngôn ngữ như vậy thì không còn đơn giản là thức ăn.

Mâm cơm truyền thống đặt thức ăn ở giữa, mỗi người một bát cơm riêng. Thức ăn dùng chung, cơm là phần của từng người. Người lớn tuổi nhất được mời trước, rồi mới đến những người còn lại. Trước khi ăn, người nhỏ mời người lớn: "Mời ông bà, mời bố mẹ ăn cơm". Câu mời nhỏ ấy dạy trẻ con biết nhìn trên nhìn dưới.

Có vài điều kiêng kỵ quen thuộc. Không cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm, vì nó gợi hình nén hương cắm trên bàn thờ và bát cơm cúng người đã khuất, nên bị coi là bất lịch sự khi ăn cơm. Không gõ đũa vào bát, và gác đũa cho gọn khi dừng ăn. Không bới cơm vung vãi, vì cơm là công của người làm ruộng. Người xới cơm thường là người trẻ hoặc người nấu, và họ để ý bát của khách: hết cơm là xới thêm trước khi khách kịp ngại.

Cách ăn cũng rất đặc trưng: cầm bát cơm trên tay, đưa đũa gắp thức ăn bỏ vào bát rồi mới ăn, hoặc gắp thức ăn đặt lên cơm. Món mặn đậm vị để "đưa cơm", canh để húp, rau để cân bằng. Cơm trắng đứng ở giữa như tờ giấy trắng cho mọi món khác viết lên. Chính vì vậy chất lượng cơm quan trọng hơn bạn tưởng, và đó là lý do cách nấu cơm được nhiều gia đình coi như một tay nghề.

Trong nhiều gia đình Việt, bát cơm cũng nằm trên bàn thờ. Cơm cúng, mâm cỗ ngày giỗ và bát cơm đầy đặt trên bàn thờ là những nghi thức quen thuộc, tùy vùng và từng nhà mà có khác nhau. Đó không chỉ là việc "mời người đã khuất ăn", mà là cách nối người sống với ông bà, nhắc con cháu về cội rễ. Sau khi cúng xong, cả nhà cùng ăn, lộc từ tổ tiên thành bữa cơm đông đủ.

Với người Việt, hạt gạo còn mang nghĩa biết ơn. Câu "một hạt thóc, chín giọt mồ hôi" là cách nhắc con cháu đừng bỏ mứa. Thấy cơm rơi, người già thường nhặt lên. Những thói quen ấy không chỉ vì tiết kiệm, mà vì hiểu hạt gạo đi từ mạ, qua bùn, qua sân phơi mới tới được bát; bạn có thể xem lại chặng đường ấy ở bài trồng lúa ở đồng bằng sông Cửu Long.

Tết là lúc gạo nếp lên ngôi. Hai thứ bánh gắn với Tết là bánh chưng và bánh giầy. Theo truyền thuyết, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất còn bánh giầy tròn tượng trưng cho trời; đó là chuyện kể lại từ xưa, không phải điều đã được kiểm chứng. Bánh chưng được gói từ gạo nếp, đỗ xanh và thịt heo, bọc trong lá dong, buộc lạt và luộc lâu trên lửa. Cả nhà ngồi canh nồi, kể chuyện cũ, đó là một phần của Tết.

Mùi lá dong luộc là mùi báo Tết đến. Mùi ấy đủ để người xa quê chùn lòng. Ở nước ngoài, nhiều gia đình vẫn gói bánh chưng vào dịp cuối năm, dù phải thay lá dong bằng loại lá tìm được ở cửa hàng châu Á, hoặc mua bánh làm sẵn. Việc làm bánh quan trọng hơn thành phẩm: ngồi quanh nồi bánh với con cháu là cách giữ Tết.

Ngoài bánh chưng, gạo nếp còn xuất hiện trong xôi, chè, bánh tét ở miền Nam. Muốn tự làm xôi ở nhà, mời bạn xem xôi gạo nếp cách nấu. Còn nếu bạn đang ở Đức và muốn biết gói bánh chưng ở xứ này cần chuẩn bị gì, hãy đọc cơm Việt ở nhà.

Cuối cùng, nếu bạn mới bắt đầu, đừng nghĩ phải giữ đủ mọi nghi lễ. Giữ một thói quen nhỏ như mời cơm trước khi ăn, ăn cơm cùng cả nhà vào bữa tối, nấu một nồi xôi vào sáng chủ nhật, là đủ để bát cơm mang hơi nhà.

Người ta thường nghĩ ăn bằng đũa là chuyện kỹ thuật. Thực ra nó còn là chuyện cách hiểu bữa ăn. Cầm bát cơm trên tay, đưa đũa gắp đồ ăn ở đĩa chung, bỏ vào bát của mình, rồi ăn. Đó là nhịp quen của người Việt từ nhỏ.

Cái bát nhỏ vừa tay, đủ để cầm lên, đặt sát miệng khi ăn. Trẻ con được dạy phải biết giữ bát, không để cơm rơi. Người lớn tuổi thường dặn: ăn cho hết bát, đừng bỏ thừa. Người nấu hay để ý bát của khách, hết cơm là xới thêm. Một bát cơm đầy là một lời chào.

Về đôi đũa: đũa dài vừa tay, thường bằng gỗ hoặc tre. Có cả đôi đũa cả, đôi đũa to dùng để xới cơm và gắp đồ ăn chung. Gắp đồ ăn chung bằng đũa riêng của mình ở nhiều gia đình bị xem là chưa lịch sự, nhưng thực tế mỗi nhà một khác. Điều quan trọng không phải quy tắc, mà là sự tôn trọng người cùng ăn.

Nếu bạn mới bắt đầu dùng đũa hoặc đang dạy con, đừng quá khắt khe. Quan trọng là bữa cơm được ăn cùng nhau.

Sống ở nước ngoài, nhiều thói quen bên mâm cơm dần phai: mỗi người ăn một giờ, vừa ăn vừa xem điện thoại, đĩa thức ăn chia sẵn từng phần. Không có gì sai với những điều ấy, nhưng nếu bạn nhớ bữa cơm quê, có vài cách nhỏ để giữ.

Mời cơm trước khi ăn. Câu "mời bố mẹ ăn cơm" nghe giản dị, nhưng nó dạy con cái cách nhìn người lớn. Một bữa chung mỗi tuần. Không cần mỗi ngày, chỉ cần có một bữa cả nhà cùng ngồi, cùng ăn, không điện thoại. Nấu cùng nhau. Cho con vo gạo, cuốn gỏi, gói bánh. Việc làm bằng tay thấm hơn mọi bài giảng. Kể chuyện. Vì sao có bánh chưng, vì sao mời cơm, vì sao bà nội nhặt từng hạt cơm rơi. Những câu chuyện ấy là gia tài.

Nếu bạn là người sinh ra ở nước ngoài, bạn không mất gì khi tìm hiểu điều này. Hiểu văn hóa cơm không có nghĩa phải sống như thế hệ trước. Nó nghĩa là hiểu vì sao bố mẹ, ông bà lại làm như vậy. Khi đã hiểu, bạn có thể chọn giữ điều gì, đổi điều gì, theo cách của riêng mình.

Để bắt tay vào, mời bạn xem cơm Việt ở nhà: từ gạo, nồi đến bát đũa, tất cả để dựng một bữa cơm quê giữa châu Âu. Còn nếu muốn quay về cội nguồn, hãy đọc trồng lúa ở đồng bằng sông Cửu Long.